Wpływ kortyzolu na progesteron -jak przewlekły stres zaburza płodność

Stres jest jednym z najsilniejszych regulatorów funkcjonowania organizmu człowieka. Krótkotrwała aktywacja reakcji stresowej jest mechanizmem adaptacyjnym, który umożliwia przetrwanie w sytuacjach zagrożenia. Problem pojawia się wówczas, gdy stres staje się elementem codzienności, a oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) pozostaje w stanie przewlekłej aktywacji. Coraz więcej badań pokazuje, że taki stan wywiera istotny, hamujący wpływ na oś podwzgórze-przysadka-jajniki (HPO), prowadząc do zaburzeń owulacji, obniżenia poziomu progesteronu i trudności z zajściem w ciążę.

Centralnym hormonem reakcji stresowej jest kortyzol. Jego długotrwale podwyższone stężenie wpływa nie tylko na metabolizm, ale również bezpośrednio na regulację osi hormonalnych. Kortyzol, podobnie jak hormony płciowe, powstaje z cholesterolu. Kluczowym punktem wspólnym w ich syntezie jest pregnenolon. W warunkach przewlekłego stresu organizm zwiększa zapotrzebowanie na kortyzol, co prowadzi do „przekierowania” pregnenolonu na szlak nadnerczowy kosztem produkcji progesteronu. Mechanizm ten, określany jako „pregnenolone steal”, skutkuje stopniowym wyczerpywaniem substratu niezbędnego do syntezy hormonów płciowych.

Biologiczne konsekwencje tego procesu obejmują między innymi:

• obniżenie syntezy progesteronu w ciałku żółtym,
• skrócenie i niestabilność fazy lutealnej,
• wzrost liczby cykli bezowulacyjnych,
• pogorszenie receptywności endometrium,
• zwiększone ryzyko wczesnych strat ciąż.

Kortyzol oddziałuje również centralnie. Wysokie jego stężenia hamują pulsacyjne wydzielanie gonadoliberyny (GnRH) w podwzgórzu. To z kolei prowadzi do zaburzeń wydzielania LH i FSH przez przysadkę, czego konsekwencją jest osłabiona stymulacja jajników, zaburzone dojrzewanie pęcherzyków i niewystarczająca produkcja progesteronu. U wielu kobiet obserwuje się wówczas obraz prawidłowej budowy narządów rozrodczych, lecz zaburzonej regulacji neuroendokrynnej.

Rytm dobowy kortyzolu a znaczenie śniadania

Kortyzol podlega silnemu rytmowi dobowemu. Fizjologicznie jego najwyższe stężenie występuje w godzinach porannych, krótko po przebudzeniu a następnie stopniowo obniża się w ciągu dnia, osiągając minimum wieczorem. Jednym z kluczowych sygnałów dla osi HPA jest poranne dostarczenie energii. Spożycie śniadania w ciągu około godziny od przebudzenia stanowi ważny bodziec metaboliczny, który informuje organizm, że środowisko jest bezpieczne i zasoby energetyczne są dostępne.

Wczesny posiłek pomaga stabilizować glikemię, ograniczać nadmierną aktywację kortyzolu oraz wspierać prawidłowe wygaszanie porannego wyrzutu tego hormonu. Pomijanie śniadania, długie posty poranne lub opóźnianie pierwszego posiłku mogą być przez organizm interpretowane jako stres metaboliczny, prowadząc do utrzymywania się podwyższonego kortyzolu w pierwszej części dnia. U kobiet z zaburzeniami cyklu, niedoborem energii lub wysokim obciążeniem psychicznym może to dodatkowo pogłębiać hamowanie osi HPO i utrudniać odbudowę prawidłowej produkcji progesteronu.

Przewlekła aktywacja osi HPA sprzyja:

• czynnościowemu brakowi miesiączki (FHA),
• cyklom bezowulacyjnym,
• nieregularnym miesiączkom,
• obniżonej jakości fazy lutealnej,
• współwystępowaniu PCOS i zaburzeń metabolicznych.

W ujęciu ewolucyjnym jest to mechanizm ochronny. Organizm w warunkach przewlekłego stresu interpretuje środowisko jako niesprzyjające reprodukcji i ogranicza funkcje rozrodcze na rzecz przetrwania. Dlatego u kobiet z wysokim obciążeniem psychicznym, restrykcjami kalorycznymi i nadmierną aktywnością fizyczną tak często obserwuje się zaburzenia cyklu.

Skuteczna interwencja terapeutyczna powinna obejmować:

• normalizację snu i rytmu dobowego,
• wyjście z przewlekłego deficytu energetycznego,
• ograniczenie nadmiernej objętości i intensywności treningowej,
• stabilizację glikemii,
• systematyczne techniki redukcji stresu,
• indywidualnie dobrane wsparcie osi nadnerczy.

Bez realnego obniżenia przewlekłego stresu farmakologiczne próby „podnoszenia progesteronu” bardzo często okazują się nieskuteczne.

Źródła: Whirledge & Cidlowski, Endocrinology; Berga et al., JCEM; Viau, J Neuroendocrinol; Gordon et al., Frontiers in Endocrinology
Opracowanie: Aleksandra Stryczek